Tháp Báo Thiên được xây dựng bằng bê tông cốt thép, gồm 13 tầng, tạo hình lục giác với chu vi 24m. Toàn bộ bề mặt tháp được ốp gạch nung Bát Tràng, kết hợp hệ hoa văn trang trí lấy cảm hứng từ mỹ thuật thời Lý – giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ trong lịch sử dân tộc. Lối kiến trúc truyền thống này giúp công trình vừa bề thế, trang nghiêm, vừa gần gũi với tinh thần văn hóa Việt.
Với quy mô đặc biệt, Tháp Báo Thiên đã được Trung tâm Sách Kỷ lục châu Á (WRA) và Tổ chức Kỷ lục châu Á (Asia Book of Records) ghi nhận là bảo tháp cao nhất châu Á. Đằng sau hình hài đồ sộ ấy là công sức của hàng trăm nghệ nhân điêu khắc Ấn Độ phối hợp cùng các kiến trúc sư, nghệ nhân Việt Nam. Dọc theo sáu mặt tháp, từ chân lên tới đỉnh, hàng trăm tượng Phật nhỏ bằng đá được sắp đặt hài hòa, tạo nên nhịp điệu kiến trúc liên hoàn và trang nghiêm.
Không gian tầng một là điểm khởi đầu cho hành trình chiêm bái. Tại đây an vị pho tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nguyên khối, dát vàng, được tạc trong tư thế kết ấn xúc địa – biểu trưng cho khoảnh khắc giác ngộ, “gọi đất làm chứng”. Bao quanh không gian thờ tự là hệ thống phù điêu khắc họa sinh động cuộc đời Đức Phật, từ khi đản sinh, xuất gia, thành đạo cho tới nhập Niết bàn, giúp người chiêm bái cảm nhận trọn vẹn hành trình của Phật pháp.
Để lên các tầng cao hơn, du khách có thể lựa chọn chinh phục hơn 500 bậc thang bộ hoặc sử dụng thang máy bên trong tháp. Mỗi tầng đều được bố trí không gian thờ tự trang nghiêm với hệ thống tượng Phật dát vàng, tạo nên trải nghiệm tâm linh lắng đọng, tĩnh tại theo từng bước chân.
Tầng 13 được xem là không gian thanh tịnh bậc nhất của Tháp Báo Thiên, nơi giao hòa giữa trời và đất. Đây là nơi an vị xá lợi chân quý của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, được cung rước từ Ấn Độ, Thái Lan và Myanmar về Việt Nam để thờ tự. Trung tâm tầng đặt một bảo tháp nhỏ, phía trên là tám bảo tháp thu nhỏ chứa các viên xá lợi với kích thước khác nhau, từ nhỏ như hạt đậu đến li ti như hạt cát.
Theo giáo lý nhà Phật, xá lợi là kết tinh của giới – định – tuệ, biểu trưng cho trí tuệ và sự giác ngộ. Những đặc tính được truyền tụng như “đập không nát, thiêu không cháy, thả vào nước không tan” càng làm tăng thêm sự tôn kính, nhắc nhở con người hướng về đời sống thiện lành và tu dưỡng tâm linh.
Không gian tầng 13 gây ấn tượng mạnh với trần vòm gợi hình bầu trời theo quan niệm Phật giáo. Tâm điểm là hình tượng hoa sen với nhân và nhụy, hàm chứa triết lý “trong nhân đã có quả”. Bao quanh là các vòng biểu tượng gồm 13 Đức Phật tiếp dẫn, 13 Đức Phật Niết bàn cùng những họa tiết cánh sen, quả nôi lửa, hồ lô và chim hạc. Tất cả hòa quyện, tạo nên một tổng thể linh thiêng và giàu tính biểu tượng, biến Tháp Báo Thiên không chỉ là công trình kỷ lục, mà còn là điểm hành hương mang chiều sâu văn hóa – tâm linh đặc sắc của Ninh Bình.
