Những năm gần đây, du lịch Ninh Bình ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ cả về quy mô lẫn chất lượng, từng bước khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương. Không dừng lại ở việc gia tăng số lượng du khách, Ninh Bình đang chuyển dịch rõ nét sang tư duy phát triển bền vững, trong đó bảo tồn di sản văn hóa – thiên nhiên được đặt làm nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.
Năm 2025, Ninh Bình đón hơn 19,4 triệu lượt khách, tăng trên 26% so với năm trước và vượt kế hoạch đề ra. Kết quả này phản ánh sức hút ngày càng lớn của điểm đến, đồng thời cho thấy dư địa rộng mở để tái cấu trúc sản phẩm du lịch theo hướng có chiều sâu, gắn kết các không gian di sản đặc thù.
Trong chiến lược phát triển mới, Tam Chúc và Vân Long được xác định là hai hạt nhân quan trọng. Đây là những khu vực hội tụ đồng thời giá trị tâm linh, sinh thái, khảo cổ và đa dạng sinh học, có tiềm năng hình thành một chỉnh thể không gian di sản liên hoàn, hướng tới các tiêu chí đề cử UNESCO.
Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là vùng đất ngập nước nội địa lớn nhất Đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ nổi bật bởi cảnh quan núi đá vôi soi bóng trên mặt nước phẳng lặng, Vân Long còn mang giá trị đặc biệt về lịch sử và khảo cổ.
Các phát hiện tại Hang Thúi Thó với hóa thạch vỏ nhuyễn thể, dấu tích cư trú và ký tự cổ trên vách đá cho thấy sự hiện diện của con người từ khoảng 10.000 năm trước, gắn liền với không gian Văn hóa Hòa Bình cổ. Bên cạnh đó, Vân Long là nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm, nguy cấp. Đặc biệt, voọc mông trắng – loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp toàn cầu – hiện có quần thể lớn và ổn định nhất thế giới tại đây.
Hệ sinh thái đầm lầy, hang động ngập nước, thảm thực vật phong phú cùng cảnh quan núi đá vôi tạo nên giá trị khoa học, thẩm mỹ và bảo tồn đặc biệt cho Vân Long.
Quần thể du lịch tâm linh Tam Chúc được biết đến là không gian tâm linh quy mô lớn, đồng thời ẩn chứa nhiều giá trị khảo cổ sâu sắc. Các di chỉ cư trú và xương động vật phát hiện tại khu vực này cho thấy nơi đây từng là điểm sinh sống của cư dân Việt cổ từ hàng chục nghìn năm trước, trước khi Phật giáo phát triển mạnh mẽ.
Hệ thống chùa tại Tam Chúc được xây dựng hài hòa với địa hình núi đá vôi, hồ nước tự nhiên và rừng cây, thể hiện rõ triết lý Phật giáo về sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên. Hồ Tam Chúc, dãy núi Thất Tinh và các thung lũng ngập nước tạo nên một không gian cảnh quan rộng lớn, nơi kiến trúc và tự nhiên bổ trợ cho nhau, thay vì đối lập.
Cùng với Vân Long, khu rừng Kim Bảng thuộc quần thể Tam Chúc đang được định hướng hình thành khu bảo tồn loài – sinh cảnh voọc mông trắng, góp phần mở rộng không gian sinh thái và tăng cường kết nối tự nhiên giữa các vùng núi đá vôi liên tục.
Sự gắn kết giữa Tam Chúc và Vân Long mở ra một chuỗi giá trị du lịch bền vững, kết hợp hài hòa giữa du lịch tâm linh – văn hóa, du lịch sinh thái – bảo tồn và du lịch trải nghiệm cộng đồng. Hành trình từ Tam Chúc đến Vân Long là sự chuyển tiếp từ không gian tâm linh tĩnh tại sang không gian sinh thái nguyên sơ, mang đến cho du khách trải nghiệm trọn vẹn về triết lý sống hài hòa giữa con người và tự nhiên.
Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng bảo tồn tổng hợp di sản văn hóa – thiên nhiên, đồng thời góp phần giảm áp lực du lịch tập trung, phân bổ dòng khách hợp lý và nâng cao nhận thức của cộng đồng cũng như du khách trong việc gìn giữ di sản.
Thời gian qua, Ninh Bình đã ban hành và triển khai nhiều chương trình, đề án nhằm bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững, khơi dậy vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Việc kết nối Tam Chúc – Vân Long đòi hỏi hệ thống chính sách đồng bộ, dài hạn về quy hoạch liên vùng, phát triển sản phẩm du lịch đặc thù và đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Lãnh đạo tỉnh khẳng định quan điểm xuyên suốt là bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, coi di sản là nguồn lực lâu dài cho tăng trưởng kinh tế – xã hội. Việc nghiên cứu, đề cử Quần thể Tam Chúc – Vân Long là Di sản thế giới không chỉ mang ý nghĩa chuyên môn, mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược trong quá trình xây dựng đô thị di sản, kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, hướng tới mục tiêu đưa Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030.
Sự kết nối giữa Tam Chúc và Vân Long vì vậy không đơn thuần là liên kết điểm đến, mà là cách Ninh Bình kiến tạo một mô hình phát triển mới, nơi du lịch trở thành cầu nối lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa, sinh thái và triết lý sống hài hòa giữa con người – tín ngưỡng – thiên nhiên.
